Chełm

Sanktuarium Matki Bożej Chełmskiej

Centralne miejsce Góry Chełmskiej zajmuje, górująca nad miastem, późnobarokowa bazylika pod wezwaniem NMP, wzniesiona w latach 1736–1757, a zaprojektowana jako katedra unicka. Według kościelnej tradycji już w X wieku stała w tym miejscu świątynia z ikoną słynącą z cudów. Oryginał tego bizantyńskiego malunku, wykonanego na płótnie naciągniętym na cyprysową deskę, miał być przywieziony w 988 roku do Kijowa, a następnie w 1001 roku przewieziony do nowo zbudowanej cerkwi na Górze Chełmskiej. Po unii brzeskiej obraz znalazł się pod opieką unitów. W roku 1651 król Jan Kazimierz sprowadził godo Warszawy, aby mu towarzyszył w wyprawach wojennych, co zostało upamiętnione w antepedium (tj. strojnym przykryciu) ołtarza głównego, wykonanym ze srebrnej blachy w gdańskim warsztacie w 1750 roku na zlecenie chełmskich bazylianów. Ten wspaniały zabytek sztuki jubilerskiej przedstawia scenę hołdu rycerstwa polskiego przed obrazem MB Chełmskiej po zwycięstwie nad Kozakami i Tatarami pod Beresteczkiem w 1651 roku. W roku 1765 odbyła się uroczysta koronacja wizerunku. Po kasacie unii brzeskiej na początku XIX wieku ikona przeszła w ręce księży prawosławnych, którzy ewakuując się na wschód w 1915 roku wraz z cofającą się carską armią, zabrali cudowny wizerunek do Rosji. Obecnie przechowywany jest w Łucku na Ukrainie. Kiedy w 1919 roku powtórnie otwarto kościół katolicki na Górze Chełmskiej, w ołtarzu głównym umieszczono kopię cudownego obrazu, znalezioną na strychu bazyliki, a w roku 1938 wymieniono ją na kolejną kopię, wykonaną przez chełmskiego malarza Władysława Ukleję.