W królewskim majątku

Leszno

Miasto położone 70 km na południe od Poznania. Pierwsze wzmianki o osadzie (wówczas Leszczno) pojawiały się pod koniec XIV w. Jej właściciele od tej nazwy przyjęli nazwisko Leszczyńskich. W 1547 r. prywatne Leszno uzyskało prawa miejskie od króla Zygmunta Starego. W trzy lata później przychylny reformacji wojewoda, potem poseł i marszałek sejmu Rafał Leszczyński sprowadził z Moraw braci czeskich, którzy w 1555 r. otworzyli tu szkołę elementarną, przekształconą w 1602 r. w gimnazjum. Po wybuchu wojny trzydziestoletniej w 1618 r.

Leszno zaczęło odgrywać rolę jednego z najsilniejszych ośrodków reformacji w Polsce. W XVII w. działały w mieście już dwie drukarnie. W 1628 r. wojewoda bełski Rafał Leszczyński udzielił schronienia Janowi Amosowi Komenskiemu, filozofowi i pedagogowi, duchowemu przywódcy braci czeskich. Objął on stanowisko rektora słynnego już wówczas gimnazjum leszczyńskiego. Niestety, w czasie potopu szwedzkiego zniechęceni do katolików mieszkańcy Leszna otworzyli bramy wojskom szwedzkim, przez co nacierające wojska polskie podpaliły miasto.

W wyniku wojny północnej Leszno zostało w 1707 r. splądrowane i spalone przez wojska saskie. Majątek zajął August II Mocny. Po nieudanej reelekcji Stanisław Leszczyński sprzedał swoje dobra w 1736 r. hrabiemu Aleksandrowi Józefowi Sułkowskiemu. Pod rządami książąt Sułkowskich Leszno wyrosło na potężny ośrodek młynarstwa. W 1795 r. pod miastem pracowały 84 wiatraki. W 1856 r. połączono Leszno linią kolejową z Wrocławiem i Poznaniem. Tu urodził się w 1934 r. i przez 19 lat mieszkał poeta, prozaik i dramaturg Stanisław Grochowiak.

eszczyńskie śródmieście to dobrze zachowany barokowy zespół architektoniczny. W jego centrum znajduje się obszerny rynek, gdzie wznosi się jeden z najpiękniejszych polskich ratuszów. Dzisiejszy wygląd klasycystycznego budynku zawdzięczamy zapewne włoskiemu architektowi Dominikowi Merliniemu, który wykorzystał mury późnorenesansowej, wielokrotnie przekształcanej budowli. Elewacje ratusza ujęte po bokach półkolumnami z jońskimi kapitelami zwieńczone są ozdobną balustradą, ukrywającą lekko nachylone połacie dachowe. Majestatu budowli nadaje strzelista trójkondygnacyjna wieża zegarowa. Pierzeje rynku i wychodzące z niego uliczki zabudowane są kamienicami z XVIII, XIX i XX w. Przy ulicy Kościelnej znajduje się fara leszczyńska pw. św. Mikołaja, wzniesiona na miejscu zniszczonej gotyckiej budowli sakralnej, którą od połowy XVI w. do potopu  szwedzkiego użytkowali bracia czescy. Barokowy trzynawowy kościół zbudowany został w latach 1685–1695 przez Jerzego i Jana Catenazzich i odnowiony po pożarze w latach 1707–1709 przez Pompea Ferrariego. Wnętrze jest niemal jednolicie barokowe. Ściany i kolumny pokrywa cenna dekoracja stiukowa, wykonana przez Ferrariego.

W południowej części śródmieścia znajdują się jeszcze dwa inne leszczyńskie zabytki sakralne. Kościół św. Krzyża zaprojektował być może Jan Catenazzi dla gminy luterańskiej. Budowla powstała w latach 1711–1720. Po przejęciu przez katolików kościół otrzymał nowe wyposażenie, m.in. klasycystyczny ołtarz główny. Obok kościoła, na placu Metziga, znajduje się barokowa kamieniczka z XVIII w. (obecnie Muzeum Okręgowe). Zgromadzono tu ponad 8 tys. eksponatów, m.in. jedną z największych w kraju kolekcję, liczącą ponad 1000 obrazów i grafik malarstwa polskiego z XIX i XX w. Znajdują się tu prace Chełmońskiego, Kotsisa, Wyczółkowskiego, Fałata, Kossaka, Malczewskiego i innych. Kościół św. Jana zbudowano w połowie XVII w. dla braci czeskich. Zniszczony, został odbudowany w latach 1714–1716. Barokowe wnętrze, typowe dla zborów protestantów, jest pozbawione ołtarza. Po północnej stronie kościoła stoi budynek słynnego gimnazjum leszczyńskiego.

 W sąsiedztwie ulicy Narutowicza znajduje się odremontowana w 2006 r. dawna bożnica, należąca kiedyś do jednej z najważniejszych gmin żydowskich w Wielkopolsce. Jest tu także XIX-wieczny kościół ewangelicko-augsburski i barokowy pałac Sułkowskich z 2. połowy XVIII w. Przy ulicy Strumykowej w północnej części Leszna wznoszą się dwa drewniane zabytkowe wiatraki koźlaki. Od wschodu i południa Leszno otaczają lasy. Przy siedzibie nadleśnictwa Karczma Borowa (droga krajowa nr 12 do Gostynia) krzyżuje się ze sobą część szlaków rowerowych i pieszych, wytyczonych w mieście i jego bliskiej okolicy. W pobliżu, pośród lasów, znajduje się najwyższe wzniesienie południowej Wielkopolski, Góra św. Jadwigi (150 m n.p.m.). 

Seria: Miasta dla ciekawych
Tytuł: Poznań
Autor: Dariusz Jędrzejewski