Bracki Browar Zamkowy w Cieszynie

Przedzielona rzeką Olzą graniczna mieścina stała się tętniącym życiem ośrodkiem miejskim, łączącym bogatą kulturę śląskich etnosów. Zlikwidowanie szlabanów oznaczało dla rozdartego Cieszyna powrót do normalności i wstąpienie na zerwaną kilkadziesiąt lat temu drogę rozwoju. Cieszyn to wszak stary gród słowiański, który w XIII wieku stał się lennem królów czeskich i w latach 1290–1653 był stolicą odrębnego księstwa piastowskiego.

Za panowania książąt cieszyńskich miasto i okolice rozwinęły się gospodarczo: w XVI wieku stały się ważnym centrum rzemiosła i handlu. W tym samym czasie Cieszyn awansował także do miana jednego z ważniejszych w środkowej Europie ośrodków reformacji. Prawdziwy rozkwit miasta jako stolicy regionu położonego między rolniczą Galicją a uprzemysłowionymi krajami CK Monarchii zaczął się w 2. połowie XIX wieku. Wtedy też pojawił się Bracki Browar Zamkowy (1846).

Najciekawszym zabytkiem w Cieszynie są ruiny zamku wzniesionego na Górze Zamkowej na prawym brzegu Olzy prawdopodobnie przez księcia Kazimierza I i rozbudowanego pod koniec XIV wieku. W następnym stuleciu w zamkach górnym i dolnym mieściły się dwa dwory książęce: Bolka i Przemysła. Budowla wielokrotnie płonęła, a w czasie wojny trzydziestoletniej zajęły ją wojska szwedzkie i austriackie. Największych zniszczeń doznała w 2. połowie XVII wieku. Około 1800 roku zamek zburzono, w roku 1839 rozebrano mury i umocnienia. Pozostały wieża i rotunda oraz... browar.

Na straży pamięci o świetnej przeszłości stoją zachowane do dziś wspaniałe zabytki architektury i cywilizacji: romańska rotunda św. św. Mikołaja i Wacława, pozostałości piastowskiego zamku obronnego z tzw. wieżą Piastowską, gotycki kościół św. Marii Magdaleny, ratusz z XIX wieku, gmach dawnej mennicy, w którym od 1999 roku mieści się Książnica Cieszyńska – biblioteka posiadająca jedne z najcenniejszych na Śląsku zbiorów, a także neogotycka Studnia Trzech Braci, przypominającą legendę o założycielach miasta: Leszku, Cieszku i Bolku, synach Leszka III.

O sławie i jakości dawnego piwa cieszyńskiego świadczy wydany przez Władysława Jagiełłę przywilej na sprowadzanie na krakowski Kazimierz 40 wozów tego trunku rocznie. Tutejsi piwowarzy byli w Cieszynie ludźmi wpływowymi, a jeden z nich – Mikołaj Brewer (czyli Mikołaj Piwowar) został nawet burmistrzem. W czasach Śląska feudalnego jednym z najbardziej przestrzeganych przywilejów było prawo mili, czyli zakaz wyszynku piwa niepochodzącego z najbliższego ośrodka miejskiego. Sprzedaż obcego piwa w odległości 1 mili (7,5 km) od murów powodował liczne zatargi, a nawet wojny piwne. Cieszyn miał monopol na 50 okolicznych miejscowości. W 1658 roku doszło do jednego z ostatnich piwnych zajazdów, kiedy uzbrojeni mieszczanie najechali na karczmę w Hażlach – wypili całe piwo, wytłukli garnki i zniszczyli urządzenia piwowarskie.

Bezpośrednim przodkiem do dziś istniejącego zakładu był browar założony w 1654 roku przez Komorę książęcą na zamku. Jego wyroby stały się groźną konkurencją dla napoju warzonego przez mieszczan. Cieszyńskie piwo (zwane mastnym, a więc oleistym, gęstym) było cenione przez mieszkających w Beskidzie pasterzy – Wałachów, o których pisano: rodzaj ludzi bardziej srogich od dzikich zwierząt. Wałachowie, jak pisał XVII-wieczny kronikarz śląski Mikołaj Henelius, zajmowali się rozbojem i grabieżą, po części z potrzeby, po części z rozrywki. Wojna trzydziestoletnia oraz klęski żywiołowe z początków XVIII wieku przyczyniły się do pogorszenia sytuacji miasta, a więc także piwowarstwa. Miejskie browary upadły ostatecznie w pierwszej połowie XIX stulecia.

Aby zobaczyć zachowany budynek jednego z nich, trzeba się wybrać na ulicę Śrutarską 39 – stoi tu klasycystyczna kamienica z XVIII wieku, odbudowana – po pożarze – w 1810 roku, z herbem miasta na fasadzie i łacińską sentencją informującą o piwowarskim przeznaczeniu obiektu.

O ile z mieszczańskich warzelni pozostało niewiele, o tyle browar zamkowy zachował się w niemal całości. Od swoich właścicieli, Habsburgów, zwany był arcyksiążęcym. Decyzja arcyksięcia Karola Ludwika o budowie nowoczesnego browaru, podjęta w roku 1846, była przełomowa dla dziejów cieszyńskiego piowowarstwa. Zaprojektowany przez habsburskiego architekta Józefa Kornhäusla czteroskrzydłowy, kwadratowy budynek z dziedzińcem pośrodku, wzniesiony na północnych fundamentach obwarowań rozebranego zamku, do dziś pełni funkcję browaru. Ogromna, jak na owe czasy, inwestycja zbiegła się z podjętą przez władze państwowe i kościelne wzmożoną akcją antyalkoholową. No cóż, wszak wódka naród gubi, małe piwko nie… W cieszyńskim browarze, jako jednym z pierwszych na świecie, wprowadzono produkcję piwa typu pilzneńskiego metodą dolnej fermentacji, przy użyciu nowoczesnych urządzeń chłodniczych. Cieszyński browar, do którego dołączył uruchomiony kilka lat później zakład w Żywcu, stał się piwnym imperium kolejnego arcyksięcia –
Albrechta Fryderyka Habsburga. Można powiedzieć, że browarnicy żywieccy nauczyli się swojego fachu właśnie w Cieszynie. Warzone tu piwo należało do trunków najwyższej próby – do produkcji używano bowiem świetnej wody z Olzy, wybornego morawskiego jęczmienia i doskonałego czeskiego chmielu.

Po połączeniu z pobliską Fabryką Win i Likierów cieszyński browar jeszcze przed I wojną światową przeszedł pierwszą modernizację i warzył 150 tys. hl piwa rocznie. W czasach II Rzeczypospolitej przejął go Skarb Państwa, zawęził się rynek zbytu (wskutek zmiany granic), pogorszyła jakość piwa, a produkcja spadła najpierw do 90 tys. a potem do 30 tys. hl rocznie. Niestety, browarem źle zarządzano wskutek przerostu zatrudnienia: dyrektorskie stanowiska obsadzono członkami rodziny prezydenta Mościckiego, a potem premiera Kościałkowskiego. Browar przetrwał jednak II wojnę światową: Niemcy nie zdołali go zniszczyć dzięki bohaterskiej postawie pracowników, którzy ukryli cenniejsze urządzenia.

W PRL zakład w Cieszynie nigdy nie był samodzielny: najpierw należał do Zakładów Piwowarskich w Bielsku-Białej, później do Żywca i tak zostało do dziś (należy do Grupy Żywiec). U progu XXI stulecia produkował ponad 200 tys. hl piwa rocznie. W 2003 roku rozpoczęto tu produkcję marki „Żywiec Porter” (ekstr. 22%, alk. 9,5%). Mimo że browar należy do wielkiego koncernu, jego sztandarowa marka – „Brackie” (ekstr. 12%, alk. 5,5%) to piwo lokalne.

Zakład można zwiedzać po wcześniejszym uzgodnieniu z kierownictwem.

Cieszyn to rzeczywiście niezapomniane miasto, a spełnienie halby tutejszego piwa może to wrażenie tylko spotęgować.

Bracki Browar Zamkowy w Cieszynie Sp. z o.o.
ul. Dojazdowa 2
43-400 Cieszyn
(0-33) 851 64 00
www.brackibrowar.neostrada.pl
* Jaromir Nohavica*
W jednej z licznych knajp Cieszyna wspomnijmy o znakomitym bardzie polsko-czeskiego pogranicza, Jaromirze Nohavicy. Jedna z najbardziej urokliwych jego piosenek nosi tytuł Těšínská i bywa wykonywana po polsku, czesku i niemiecku. Nohavica przywołuje niekursujący już tramwaj, łączący niegdyś oba brzegi Cieszyna:
Kdybych se narodil před sto lety
v tomhle městě (...)
Tramwaj na moście codzienny raban
słońce by samo podnosiło szlaban
obiadu zapach i pełne talerze (...)
Widzę wyraźnie siebie tamtego
rodzinne szczęście i cieszyńskie niebo
dobrze że człowiek nigdy nie wie
co go czeka
(za: www.nohavica.cz)

Beskid Śląski – część pasma Beskidów Zachodnich, podzielonych pomiędzy Polskę, Czechy i Słowację; najciekawsze jest pasmo Czantorii (ze szczytem Wielka Czantoria, 996 m) i rezerwat Góra Tuł (zbudowany z wapienia cieszyńskiego); w pobliżu – schronisko PTTK „Pod Tułem”.

*Brenna *– drewniany dworek myśliwski „Konczakówka”, nazywany perłą Beskidu Śląskiego; kościół Jana Chrzciciela z końca XVIII wieku.

Dzięgielów – centrum religijne kościoła ewangelickiego.

Górki Wielkie – kościół z XV–XVIII wieku z pamiątkową płytą ku czci Zofii Kossak pochowanej na pobliskim cmentarzu. Pozostałości spalonego dworu Kossaków z domkiem ogrodnika – muzeum pisarki.

Kończyce Małe – zamek Golasowskich i Czelów z XV–XVI wieku; wczesnobarokowy kościół MB Kończyckiej.

Rudzica – kościół z 1800 roku, kaplica Wendelina z cudownym źródełkiem w lesie oraz Galeria Strachów Polnych. Skoczów – centrum wytwórstwa kapeluszy, muzeum Gustawa Morcinka, wyciąg orczykowy na pobliskie wzniesienia Pogórza Śląskiego; na północ od miasta ciągnie się tzw. Żabi Kraj z licznymi gospodarstwami rybackimi, których historia sięga jeszcze XVI wieku; okolice są siedliskiem czapli siwej, bociana czarnego i kormorana.

Wisła – miasto Adama Małysza i Jerzego Pilcha, niegdyś jedna z największych wsi w Polsce, stosunkowo niedawno podniesiona do rangi miasta. Ośrodek sportów zimowych, w którym warto zobaczyć pałacyk prezydencki projektu Adolfa Szyszko-Bohusza.

Seria: Miejsca niezwykłe
Tytuł: Browary w Polsce
Autor: Aleksander Strojny