Plemiona bałtyjskie przybyły najprawdopodobniej ze wschodu, z terenów położonych nad Dnieprem, Berezyną i Prypecią. Mieszały się one z plemionami pruskimi przed przybyciem na te ziemie Krzyżaków. Obszar obecnej Litwy zawsze stanowił tygiel narodów i kultur, wśród których dominującymi grupami były litewska, polska i ruska.
Inne ważne kultury to tatarska, karaimska, żydowska. Po unii z Polską na tereny Litwy często przyjeżdżali przybysze z Korony, Śląska oraz różnych krajów Europy zachodniej. Do XIV w. najsilniejszy wpływ na kształtowanie państwa mieli Litwini, chcący je uczynić silnym i zbliżyć do zachodu Europy. Udało się to dzięki unii z Polską. Od tego też czasu polski stał się językiem prestiżowym, zapewniającym awans kulturowy, co dało silny bodziec do polonizacji elity litewskiej. Obecnie takim językiem jest, rzecz jasna, litewski; ciągle jeszcze zdarza się, że elity znają go lepiej niż niewykształcone warstwy ludności. Dla wielu przedstawicieli starszego pokolenia pierwszym językiem pozostał rosyjski.
Piśmiennictwo w języku litewskim rozpoczyna się od czasów reformacji, wtedy też rozpoczyna się formowanie literackiego języka litewskiego. Na przełomie XVII i XVIII w. już 3% wydawanych na Litwie książek stanowiły pozycje w języku litewskim. Pozostałe wydawano po łacinie, polsku i rusku. Obecny system ortograficzny ukształtował się w XIX/XX w.
Na skutek wojny, represji oraz emigracji ludność Litwy zmniejszyła się o 1/3. Z tych samych powodów liczna niegdyś populacja Żydów liczy obecnie zaledwie kilka tysięcy. Podobnej wielkości są tam mniejszości: łotewska, tatarska czy niemiecka. Karaimowie, kilka wieków temu bardzo liczni, to obecnie zaledwie 300-osobowa grupa. Litwa jest obecnie jednym z najsłabiej zaludnionych krajów w Europie. Ponieważ poziom urodzeń nie wzrasta, stan ten prawdopodobnie się nie zmieni (poziom śmiertelności również nie jest wysoki).
Obecnie Litwini stanowią 80% ludności na Litwie, drugą pod względem liczności grupą są Rosjanie (9%), następnie Polacy (7%) i Białorusini.
Najważniejsze dialekty na Litwie to: żmudzki i auksztocki. Są również grupy mówiące dialektami języka rosyjskiego czy polskiego. Na bazie tego drugiego ukształtował się współczesny literacki język litewski.
Katolicyzm
Na Litwie, podobnie jak w Polsce, dominującym wyznaniem jest wiara katolicka, która przez wieki była jednym z najważniejszych elementów tożsamości Litwinów. To dzięki niej oparli się wielokrotnym próbom rusyfikacji, takim jak siłowe „nawracanie” najpierw na prawosławie, a następnie na jedynie słuszną doktrynę komunistyczną.
Przed przyjęciem chrześcijaństwa Bałtowie oddawali cześć świętym drzewom, a także ogniowi, uznawanemu za najważniejszy żywioł. Oprócz nich czczono też Słońce, Księżyc i Ziemię. Głównym bóstwem był Perkun, bóg piorunów i błyskawic.
Chrystianizacja Litwy odbywała się etapami. Przyjęcie chrztu przez Mendoga na niewiele się zdało, gdyż pogaństwo okazało się być zbyt silne i wkrótce zapanowało na Litwie ponownie. Z drugiej strony na Litwę silnie oddziaływało prawosławie z terenów Rusi, istniało nawet zagrożenie przyjęcia tego odłamu chrześcijaństwa jako religii państwowej, co mogłoby doprowadzić do mimowolnej rusyfikacji kraju, a co za tym idzie utraty tożsamości.
Tak się jednak nie stało – po unii z Polską dokonała się już pełna chrystianizacja Litwy (najpierw Auksztoty, później Żmudzi, po jej odzyskaniu w 1413 r.). Pogaństwo udało się całkiem wyplenić dopiero w wieku XVI. Kościół katolicki na Litwie szczególnie przeżywał silnie zagrożenie ze strony reformacji. Jednak, dzięki zdecydowanej postawie działaczy kontrreformackich, wspomaganych przez „siły wyższe” (Objawienie NMP w Szydłowie, które w krótkim czasie doprowadziło do odrodzenia się katolicyzmu na Żmudzi), udało się odrobić straty i w samej Litwie katolicyzm ponownie stał się dominującą religią (na terytorium całego Wielkiego Księstwa było nim zawsze prawosławie). Trudne czasy dla Kościoła nastały podczas zaborów i prześladowań ze strony państwowego, moskiewskiego prawosławia, a także podczas sowieckiej okupacji, gdy nawet najważniejsze świątynie, jak kościół św. Kazimierza w Wilnie, zamieniano na magazyny i muzea ateizmu.
Obecnie katolicy stanowią około 80% procent społeczeństwa (są to w większości Litwini i Polacy). Kościół odrodził się po „czarnej nocy komunizmu” i stara się aktywnie działać. Na Litwie istnieje 688 parafii, 4 diecezje biskupie i 2 archidiecezje (Wilno, Kowno). Religia jest nauczana w szkołach za zgodą rodziców, Kościół zaś odzyskuje kolejne, zabrane za czasów ZSRR budynki.
Wspaniałym przykładem siły litewskiego katolicyzmu są dzieje Góry Krzyży pod Szawlami.
Ważnym wydarzeniem dla Litwinów była pielgrzymka Papieża Jana Pawła II do ich kraju w 1993 r.
Prawosławie i staroobrzędowcy. Prawosławie było religią podbitej Rusi, a także, co miało ogromny wpływ na losy Litwy, państwowym wyznaniem księstwa moskiewskiego. Wykorzystywało ono ten fakt do osłabiania Litwy, mieniąc się jedynym obrońcą prawosławia w rzekomo je prześladującej Rzeczypospolitej. Z drugiej strony to właśnie do tej Rzeczypospolitej, a szczególnie na Litwę, uciekali tak zwani staroobrzędowcy (przeciwnicy reform obrzędowych patriarchy Nikona w połowie wieku XVII) tępieni za swą wiarę w Rosji w sposób wyjątkowo niechrześcijański...
Największe znaczenie prawosławie miało w trakcie zaborów, gdy przy pomocy państwa zajęło całkiem sporą ilość kościołów i zamieniło je na cerkwie. W tym też czasie prawosławie było uznawane za oficjalną religię państwową w guberniach litewskich imperium rosyjskiego, co było jawnym przykładem dyskryminacji prawdziwych przekonań religijnych ich mieszkańców. Gdy Litwa odzyskała niepodległość, kościoły powróciły do swych pierwotnych funkcji. W czasach ZSRR prześladowano solidarnie wszystkie wyznania, a więc i prawosławie.
Obecnie prawosławnych i staroobrzędowców jest mniej więcej po równo, jednak ci ostatni mimo większej ilości świątyń mają bardzo mało kapłanów, przez co dopuszcza się tam sprawowanie liturgii przez kobiety. Wśród wyznawców obu odmian prawosławia dominują głównie Rosjanie, Białorusini i Ukraińcy.
Luteranizm i kalwinizm. Reformacja, mimo że przybyła na Litwę spóźniona, wywarła ogromny wpływ na losy tego kraju. W krótkim czasie zdobyła serca większości magnaterii i całkiem sporej części zwykłej szlachty. Szczególnie popularny był kalwinizm, gdyż mniej kojarzył z się niemczyzną. Ponadto propagowali go Radziwiłłowie, którym udało się przyciągnąć do tego wyznania dużą liczbę mieszczan i chłopów. Na Litwie działali także wybitni teolodzy protestanccy, tacy jak Abraham Kulwieć (z czasem zmuszono go do ucieczki do Prus). Jakkolwiek reformacja zdobyła dużą popularność, była jednak dość krótkotrwała i powierzchowna. Świadczy o tym sukces kontrreformacji, która w niedługim czasie odrobiła straty, jakie poniósł kościół katolicki, ale i jednocześnie bardzo poważnie zaszkodziła panującej w Rzeczypospolitej tolerancji. W krótkim czasie doprowadziła do szkodliwych dla państwa konfliktów religijnych, o których za czasów Jagiellonów nie mogło być mowy.
Po kontrreformacji protestantami pozostali wyłącznie nieliczni przedstawiciele magnaterii, jak również niemiecka ludność miast. Liczba wyznawców protestanckich odłamów na Litwie, szczególnie luteranów, znacznie wzrosła w 1923 r., po przyłączeniu Kraju Kłajpedzkiego.
Pozostałe wyznania. Na Litwie do II wojny światowej mieszkało bardzo wielu Żydów. Stanowili oni jedną z najliczniejszych grup etnicznych kraju (w Wilnie drugą po Polakach), a swą odmiennością na zawsze wpisali się w obraz ziem wschodnich. Szczególnie ważnym miejscem było dla nich Wilno, centrum religijne i kulturowe. Przez Żydów mieszkających na Kresach, nazywane było Jerozolimą Wschodu. W Wilnie zachowało się jeszcze kilka pozostałości po niegdysiejszej świetności dzielnicy żydowskiej, która została poważnie naruszona przez hitlerowców, a następnie zniszczona przez komunistów. II wojna światowa przyniosła masową eksterminację Żydów. Do dziś pozostało ich na Litwie jedynie 12 tysięcy.
W okolicach Wilna (we wsiach Niemież, czy Sorok Tatary) do dziś mieszkają Tatarzy sprowadzeni przez Wielkiego Księcia Witolda. Stoją tam także drewniane meczety. Jeden z najciekawszych tatarskich domów modlitwy znajduje się w Kownie. Obecnie Tatarzy stanowią bardzo nieliczną grupę. Wraz z ich stopniowym wymieraniem odchodzi na zawsze kolejna cząstka ongiś wielokulturowej Rzeczypospolitej…
Podobnie rzecz się ma z Karaimami, mieszkającymi głównie w Trokach. Karaimowie to wyznawcy odmiany judaizmu. Na Litwie mieszka ich tylko kilkuset, za to w samych Trokach są dość widoczni, mają swą świątynię (kienesę) i bardzo znane restauracje serwujące tradycyjną kuchnię.
Litwini są bardzo przywiązani do swojego państwa, a zwłaszcza do niezależności. Czasem prowadzi to wręcz do ksenofobii. Często trudno porozumieć się z nimi w językach obcych, których Litwini nie rozumieją lub nie chcą rozumieć (w dużym stopniu dotyczy to zwłaszcza języka rosyjskiego). Jest to, jak pisał Venclova, anachronizmem, gdyż niepodległość Litwy jest silna i jest faktem niepodważalnym, nikt nie może jej odebrać. Ci, którzy tego nie zauważają, myślą ciągle na sposób z poprzednich epok.
_ Źródło: Bezdroża _
