Obszar ten tworzą dwie odrębne krainy historyczno-geograficzne: Szarysz i Górny Zemplin. Szarysz to obfitujący w pamiątki przeszłości region – dawny komitat – którego głównymi centrami są dwa stare miasta: Preszów i Bardiów. Górny Zemplin jest natomiast częścią największego niegdyś komitatu na terytorium Słowacji, sięgającego po Cisę, z miastami Sárospatak, Szerencs i Tokaj, znajdującymi się obecnie na Węgrzech.
W północno-wschodniej Słowacji znajdziemy wiele interesujących, wiekowych zabytków oraz ciekawych muzeów: obok Bardiowa (ze starówką wpisaną na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO) oraz Preszowa, na uwagę zasługują m.in. Sabinov i Humenné. Dużymi atrakcjami są prężne centra sztuki współczesnej: Muzeum im. Andy’ego Warhola w Medzilaborcach oraz Galeria MIRO w Sninie. Miłośnicy starych zamczysk odnajdą na tutejszych wzgórzach wiele ruin, będących pozostałościami po dumnie wznoszących się średniowiecznych zamkach, strzegących niegdyś północnych granic Węgier. Jeszcze bardziej usatysfakcjonowani powinni być pasjonaci drewnianej architektury cerkiewnej i tradycyjnej kultury rusińskiej. Do wędrówek zapraszają Góry Czerchowskie, Slańskie, Bukowskie i masyw Wyhorlatu, pokryte dziewiczymi, bukowymi lasami. Zaś preferującym mniej aktywne formy spędzania czasu można polecić urokliwe uzdrowisko w Bardejovskich Kúpelach.
Geograficzne ABC
W północno-zachodniej części regionu położone są Góry Czerchowskie (Čergov) – fragment rozległego pasa Beskidów Zachodnich, prawie w całości leżące na terytorium Słowacji, z najwyższym szczytem Minczolem (Minčol, 1157 m n.p.m.). Na skraju jego zachodnich grzbietów występują wapienne skałki, będące fragmentem pienińskiego pasa skałkowego. Na wschód od Gór Czerchowskich rozciągają się niewysokie wzgórza Beskidu Niskiego. Jedynie w jego północno-zachodniej części wyróżniają się wyraźniejsze masywy o górskim charakterze – graniczna Lackowa (997 m n.p.m.), Busov (najwyższy szczyt całego Beskidu Niskiego, 1002 m n.p.m.) i Magura Stebnicka (900 m n.p.m.). Większość powierzchni Beskidu Niskiego tworzą niewysokie, długie grzbiety, mające charakter bardziej podgórski – Pogórze Ondawskie (Ondavská vrchovina) w zachodniej części oraz Laboreckie (Laborecká vrchovina) w części wschodniej.
Bardziej na wschód, wzdłuż granicy z Polską, biegnie skrawek pasma Bieszczadów (zwanych na Słowacji Górami Bukowskimi – Bukovské vrchy), z najwyższym szczytem Kremenarosem. Południowy Szarysz (Šariš) – ze stolicą regionu, Preszowem (Prešov) – to północny fragment żyznej Kotliny Koszyckiej. Od zachodu ograniczona jest ona masywami Čiernej Hory i Braniska (oddzielającymi Szarysz od Spisza). Od wschodu zaś Kotlinę Koszycką od Niziny Wschodniosłowackiej (i Szarysz od Zemplina) oddzielają Góry Slańskie (Slanské vrchy). Pasmo to zbudowane jest z różnorodnych skał wulkanicznych: andezytów, riolitów i tufów wulkanicznych. Jego rzeźbę tworzy ciąg pięciu stratowulkanów – silnie zdeformowanych przez erozję i dyslokacje tektoniczne – z których każdy buduje wyraźnie wyodrębniającą się część pasma. Od południa wschodnią część prezentowanego obszaru ogranicza potężny masyw wulkaniczny Wyhorlatu (Vihorlat). Główny grzbiet Wyhorlatu zbudowany jest głównie ze skał andezytowych, tworzących malownicze formy na kulminacjach.
Historia
Władza państwa węgierskiego w południowej części terenów późniejszego komitatu Szarysz i obszaru Górnego Zemplina sięga 2. poł. XI w. W 2. poł. XIII w. objęła ona tereny przylegające bezpośrednio do głównego grzbietu Karpat. Od końca XII w. na zamku szaryskim zaczęło kształtować się ważne centrum administracyjne, w którym rezydował namiestnik żupana. Jako samodzielny komitat Szarysz ukształtował się prawdopodobnie w 1. poł. XIII w. Siedzibą żupana był początkowo zamek szaryski, następnie zmieniała się ona w zależności od sprawującego aktualnie urząd możnowładcy, zaś w 1647 r. przeniesiono ją na stałe do Preszowa. Podstawą formującego się komitatu zemplińskiego były natomiast majątki królewskie, administrowane z zamku Zemplin, niedaleko południowej granicy Słowacji. Najstarsza wiadomość o istnieniu ukształtowanego komitatu pochodzi z dokumentu z 1299 r. W XVII w. Zemplin należał przez krótkie okresy do książąt siedmiogrodzkich: w latach 1622–29 do Gabriela Bethlena, zaś 1645–48 do Jerzego I Rakoczego.
Bezludne przez długi czas doliny śródgórskie w północnej części kraju zaczęły być kolonizowane dopiero w XIV w. w ramach tzw. osadnictwa wołoskiego, a większość osad na tym terenie powstała w XVI w. Ludność je zamieszkująca przybyła tu przede wszystkim z obszaru obecnej Rusi Zakarpackiej. Wyznająca prawosławie, a następnie grekokatolicyzm, wyraźnie odróżniała się językiem, specyficznymi formami gospodarki górskiej i obyczajowością od nizinnej ludności słowackiej. I to właśnie owi Rusini i ślady ich kultury stanowią głównie o charakterze regionu.
W rejonie Przełęczy Dukielskiej rozegrała się jedna z największych bitew pancernych II wojny światowej – tzw. operacja dukielska. Pamiątki po tych wydarzeniach można oglądać w muzemu w Svidníku oraz na terenach położonych na północ od miasteczka, które są jedynym w swoim rodzaju muzeum wojennym na wolnym powietrzu.
Źródło: Bezdroża
