Ukraina zajmuje spory obszar Europy zwanej na ogół Wschodnią – choć wielu Ukraińców, zwłaszcza z Galicji Wschodniej (zob. podrozdz. Historyczne terytorium i nazwa kraju), chciałoby się widzieć w środku Europy – i jest największym państwem regionu, nie licząc eurazjatyckiej Rosji. Ponad 600 tys. km2 to urozmaicony pod każdym względem szmat Równiny Wschodnioeuropejskiej, graniczący z takimi państwami, jak wspomniana Federacja Rosyjska, Białoruś, Polska, Słowacja, Węgry, Rumunia i Mołdawia. Czas przeznaczany na tranzyt przez terytorium wynosi 72 godz. – nie ma się czemu dziwić, bo aby przejechać Ukrainę z północy na południe, od Prypeci po Krym, trzeba by pokonać blisko 1000 km w linii prostej, a ze wschodu na zachód, od Karpat do Wyżyny Środkoworosyjskiej, jeszcze więcej (1300 km). Kraj rozciąga się pomiędzy równoleżnikami 44 a 52 szerokości geograficznej północnej i południkami 22 a 40 długości geograficznej wschodniej.
Przeważająca część Ukrainy leży na Nizinie Wschodnioeuropejskiej. Jej geologicznym fundamentem jest zbudowana ze starych skał krystalicznych i metamorficznych platforma wschodnioeuropejska. W granicach Ukrainy wyróżniają się centralnie położony masyw ukraiński, zapadlisko dnieprowsko-donieckie oraz południowy skłon krystalicznego masywu woroneskiego. Powierzchnię wymienionych jednostek strukturalnych pokrywają osady pochodzące z transgresji morenowej w młodszym trzeciorzędzie, z tego samego czasu pochodzą także charakterystyczne dla Ukrainy limany Dniestru, Bohu i Dniepru. Sporo tu czwartorzędowych glin morenowych i piasków glacjofluwialnych (Ukraina północna) oraz osadów pylastych – głównie lessów (Ukraina południowa), związanych z tzw. zlodowaceniem dnieprowskim (objęło północną część Ukrainy), a także holoceńskich torfów i aluwiów rzecznych.
Ukraina to nie tylko niziny – czarnoziemy i lasy; łącznie z Górami Krymskimi aż 5% powierzchni kraju stanowią tereny górzyste. Na południu Półwyspu Krymskiego wznoszą się młode góry fałdowe. Jednak najpopularniejszym regionem górskim jest Zakarpacie. Obwód zakarpacki dzieli się na dwie strefy – górską (Karpaty) i nizinną (Nizina Zakarpacka). Większą część regionu zajmują góry, a jego najwyższym punktem jest szczyt Howerla (2061 m n.p.m.), dominujący w górnym masywie Czarnohory. Punkt najniższy (101 m n.p.m.) znajduje się naprzeciw w pobliżu wsi Ruśki Hejewci (rejon użhorodzki). Obwód należy do najbardziej malowniczych regionów kraju i nie bez powodu jest nazywany turystyczną mekką Ukrainy.
Przebiegający przez Ukrainę grzbiet Karpat składa się z wyciągniętych z północnego zachodu na południowy wschód rozległych pasm, rozdzielonych śródgórskimi dolinami. Najwyższą część stanowi Czarnohora (Karpaty Połonińsko-Czarnohorskie) położona na wschodnich obrzeżach obwodu. Północną część Zakarpacia zajmuje Pasmo Połonińskie (Połonina Równa, Borżawa i Krasna) pocięte na oddzielne masywy rzekami: Latorycą, Borżawą, Riką, Tereblą i Tereswą. W północno-wschodniej części rozciąga się połoninny masyw Świdowca. Na południowym wschodzie zaś piętrzą się najstarsze w Karpatach Góry Rachowsko-Czywczyńskie, które charakteryzują się dużymi wysokościami względnymi i skalistymi urwiskami.
Na granicy z Niziną Zakarpacką rozciąga się Pasmo Wulkaniczne (Wyhorlat Gutinski). W rejonie Chustu to pasmo górskie przechodzi na lewy brzeg Cisy i ma swe przedłużenie na terytorium Rumunii.
Karpaty Ukraińskie są zasobne w różne kopaliny użyteczne i zasoby hydroenergetyczne. Znajdują się tu duże pokłady cennych materiałów budowlanych, zwłaszcza marmuropodobnych wapieni, wykorzystywanych w szerokim zakresie jako materiał okładzinowy. Wapienie te zalegają w wielu regionach Zakarpacia. Szczególnie cenny jest biały marmur rzeźbiarski z okolic Rachowa.
Powszechnie znane są wody mineralne Swalawy, Polany Kwasowej, Kołoczawy czy Szajan. W pobliżu Użhorodu odkryto złoża wód termalnych.
Zakarpacie obfituje w wodospady, zwane przez mieszkańców „hukami” lub „szypotami”. Największym jest Wodospad Wojwodiński ściągający rzesze turystów, najwyższym zaś – Trofaniec.
Karpaty Ukraińskie mają nieliczne jeziora, które są przy tym niewielkie. Największe z nich, jezioro Synewir, leży na Zakarpaciu, wśród lasów na wysokości 989 m n.p.m. Jego powierzchnia wynosi 7 ha, a maksymalna głębokość do 24 m. Nad jeziorem, zwanym też Morskim Okiem, powstał ośrodek wypoczynkowy. Na niektórych rzekach utworzono zbiorniki retencyjne.
Na północy obwodu przebiega zwężające się ku południowemu wschodowi, niskie pasmo Karpat Wododziałowo-Wierzchowińskich. W ich obniżonych częściach znajdują się przełęcze: Użocka (889 m n.p.m.), Werecka (841 m n.p.m.), Toruńska (930 m n.p.m.), Jabłonicka (931 m n.p.m.).
Najwyższą częścią Karpat Wododziałowo-Wierzchowińskich są Gorgany Wewnętrzne, których wysokości bezwzględne przekraczają 1700 m n.p.m. Jest to obszar najsłabiej zaludniony i zagospodarowany. Tu przechodzi główny karpacki dział wodny między dorzeczami Dniestru, Prutu i Cisy. Tu mają swe źródła rzeki: Rika, Terebla, Tereswa, tu również znajduje się największe w ukraińskich Karpatach jezioro Synewir, powstałe w wyniku osuwiska, które przegrodziło niewielki miejscowy potok.
W górnym biegu Czarnej Cisy, między grzbietami Świdowca, Czarnohory i Połoniną Bratkowską (Gorgany), rozpościera się Kotlina Jasińska, otoczona średniowysokimi górami. Wysokość bezwzględna tego zakarpackiego, gęsto zaludnionego zakątka sięga 620–650 m n.p.m. Zbocza gór pokryte są gęstymi lasami świerkowo-jodłowymi.
Karpaty Połonińsko-Czarnohorskie, najwyższe góry na Ukrainie, skupiają wszystkie szczyty przekraczające 2000 m n.p.m. Na południowym wschodzie graniczą one z najstarszymi w Karpatach Górami Rachowsko-Czywczyńskimi; na południowym zachodzie rozciąga się równolegle Wyhorlat Gutinski – jedyne w ukraińskich Karpatach góry pochodzenia wulkanicznego. Właśnie w Karpatach Połonińsko-Czarnohorskich notuje się najniższą średnią temperaturę powietrza i najdłuższy okres mrozowy. Jest to jednocześnie popularny rejon sanatoryjno-uzdrowiskowy o znaczeniu międzynarodowym.
Karpaty Połonińsko-Czarnohorskie biegną od granicy ze Słowacją, obejmują Pasmo Połonińskie oraz masyw Świdowca i Czarnohorę na południowym wschodzie. Pasmo Połonińskie rozciąga się na 130 km i składa z odrębnych górskich masywów. Na skrajnym północnym zachodzie taki masyw znajduje się między rzeką Uż a jej lewym dopływem Turią; maksymalna wysokość sięga tu 1482 m n.p.m. (Połonina Równa). W pobliżu granicy polsko-ukraińskiej koło wsi Bukowiec na Zakarpaciu, znajduje się jedna z najwyższych ukraińskich przełęczy, Ruski Szkal (1309 m n.p.m.). Na południowym wschodzie masyw górski ogranicza rzeka Latoryca. Dalej rozciąga się połoninny masyw Borżawy.
Najwyższymi szczytami na tym obszarze są Stij (1677 m n.p.m.) i Tomnatyk (1344 m n.p.m.). Poprzeczne doliny Pasma Połonińskiego, którymi płyną m.in. Uż, Latoryca, Rika, Terebla i Tereswa, mają wysokie strome zbocza, które miejscami przypominają kaniony. Na południowy wschód od Pasma Połonińskiego rozciąga się niewielki ze względu na obszar, ale wysoki masyw Świdowca, pokryty rozległymi łąkami alpejskimi. Jego granica na północy biegnie wzdłuż Czarnej Cisy, a na wschodzie wzdłuż Cisy. Najwyższym szczytem jest Bliźnica (1883 m n.p.m.), kilkanaście wierzchołków przekracza 1500 m n.p.m.
Na południowy wschód od Świdowca wypiętrza się najwyższy na Ukrainie masyw górski Czarnohory, której grzbiet stanowi granicę między Zakarpaciem a obwodem iwanofrankowskim. Na południu pasmo graniczy z Górami Rachowskimi. Czarnohora jest rejonem zalesionym, przy czym górną część masywu zajmują łąki subalpejskie i alpejskie. Najwyższy szczyt to Howerla (2061 m n.p.m.).
Południowo-wschodni skraj Zakarpacia zajmują Góry Rachowskie, jeden z najtrudniej dostępnych i najmniej zagospodarowanych rejonów Ukrainy. Są to góry nietypowe dla Karpat, gdyż zbudowane zostały ze starych skał. Składają się ze zmetamorfizowanych utworów krystalicznych: łupków, gnejsów i innych skał. Wysokie góry o stromych zboczach i głębokie, wąskie doliny przypominają krajobrazy alpejskie. Najwyższe szczyty przekraczają 1900 m n.p.m. Wody spływają bystrymi potokami pełnymi skalistych progów. Przedłużeniem Gór Rachowskich jest położony na terenie Rumunii masyw Marmarosz.
Na południowy zachód od Pasma Połonińskiego rozpościera się obszar Karpat Wulkanicznych. Pasmo bierze początek we wschodniej Słowacji i rozciąga się w kierunku południowo-wschodnim do doliny rzeki Rika. W rejonie miasta Chust kieruje się na południe i kończy w Rumunii.
Karpaty Wulkaniczne są najmłodszym utworem geologicznym ukraińskich Karpat, powstały bowiem w czwartorzędzie.
Między rzekami Borżawą i Riką Pasmo Wulkaniczne się obniża. Na południowy zachód od niego odchodzi znana w całej Ukrainie, ze względu na rozwiniętą uprawę winorośli, Berehowska Kraina Wulkaniczna, której oddzielne wypiętrzenia na południu Niziny Zakarpackiej (rejon Winohradowa) mają wygląd oddzielnych garbów. Na północnym zachodzie Pasmo Wulkaniczne przedziela od Pasma Połonińskiego cały system wielkich kotlin i szerokich, wydłużonych dolin i międzygórzy, wyjątkowo korzystnych dla rozwoju rolnictwa.
Nizina Zakarpacka, wschodnia część Równiny Środkowodunajskiej, rozpościera się na południowy zachód od łuku Karpat Ukraińskich. Północno-zachodnia granica niziny przebiega wzdłuż granicy Ukrainy ze Słowacją, południowa – wzdłuż granicy z Rumunią, a południowo-zachodnia – wzdłuż granicy z Węgrami. Naturalną granicą Niziny Zakarpackiej są południowo-zachodnie podnóża Wyhorlatu Gutinskiego (Pasma Wulkanicznego), krawędź zachodnich odgałęzień Pasma Wulkanicznego i północno-wschodnia część Równiny Środkowodunajskiej. Terytorium Niziny Zakarpackiej ciągnie się z północnego zachodu na południowy wschód na odcinku 80–90 km przy szerokości od 22 do 35 km.
Na Nizinie Wschodnioeuropejskiej na przemian występują nizinne obniżenia i wyniesienia o charakterze wyżyn. Najbardziej rozległa jest Wyżyna Wołyńsko-Podolska (czyli najbardziej interesująca nas część Ukrainy), pokryta na znacznym obszarze lessem, ciągnąca się z północnego zachodu na południowy wschód, na północ od doliny Dniestru. W jej północnej części znajdują się Gołogóry (najwyższe wzniesienie – Kamuła, 472 m n.p.m.), Woroniaki i Wzgórza Krzemienieckie. Południowa część wyżyny jest pocięta głębokimi dolinami (jarami) lewobrzeżnych dopływów Dniestru. Przedłużenie Wyżyny Wołyńsko-Podolskiej ku wschodowi stanowi Wyżyna Naddnieprzańska, dochodząca na dziale wodnym do wysokości 324 m n.p.m. W północno-zachodniej części Ukrainy ciągną się piaszczyste i bagienne równiny Polesia. Na wschód od Dniepru leży Nizina Naddnieprzańska, zajmująca tektoniczne zapadlisko dnieprowsko-donieckie. Między ujściem Dunaju a Morzem Azowskim rozpościera się Nizina Czarnomorska (do 150 m n.p.m.), lekko nachylona ku południu, z
szerokimi dolinami Dniestru, Bohu i Dniepru. W południowo-wschodniej części Ukrainy biegną wąskim pasmem Wzniesienia Nadazowskie (najwyższa Bielmak Mogiła, 324 m n.p.m.); od północnego wschodu przylega do nich Wyżyna Doniecka.
Źródło: Bezdroża
