Jej nazwa (z greckiego „aspro” – biały) jest, według uczonych, epitetem określającym istniejącą tu kiedyś twierdzę czy umocnienia. Gaspra powstała w średniowieczu, ok. X w. W 1865 r., co wiadomo z oficjalnych zapisów, liczyła zaledwie 200 mieszkańców i skupiała na swoim terenie 37 domów i meczet. Obecnie mieszka tu ponad 10 tys. osób. Warto obejrzeć tutejszy pałac.
Pałac w Gasprze został wybudowany dla księcia A.N. Golicyna, przyjaciela cara Aleksandra I i ministra oświaty w latach 1816–24. „Romantyczna Aleksandria”, jak nazwano pałac, powstała w okresie 1831–36. Autorem projektu był F. Elson, natomiast nad prawidłowym wykonaniem zamierzeń architekta czuwał William Hunt, który uczestniczył też w budowie pałacu Woroncowa w niedalekiej Ałupce. Ostatecznie powstał zamek w stylu neogotyckim, ze strzelistymi oknami i dwiema ośmiokątnymi wieżami po bokach – jedna z pierwszych romantycznych budowli na Krymie. Całości dopełnił zaprojektowany wokół park. We wrześniu 1901 r. w pałacu przebywał Lew Tołstoj, leczący się po ciężkiej chorobie.
Obecnie jest to sanatorium dla matki i dziecka Jasna Polana. Leczy się tu choroby górnych dróg oddechowych, niemające gruźliczego charakteru. W byłym apartamencie Tołstoja otwarto stałą wystawę dokumentów i fotografii dotyczącą życia i działalności literackiej pisarza w czasie jego trzykrotnego pobytu na Krymie w latach 1854–55 i 1901–02. Przy wejściu do pałacu postawiono popiersie Tołstoja autorstwa D. Żurawliewa.
Miejsca, które warto zobaczyć
Przylądek Aj-Todor (Ай-Тодор, „św. Teodor”), powielany na tysiącach pocztówek i folderów, to najbardziej znany fragment krajobrazu Gaspry, niemal symbol Krymu. Wąski, urwisty cypel, nieporośnięty roślinnością, z wiszącym nad przepaścią zameczkiem Jaskółcze Gniazdo, stanowi bardzo malowniczy zakątek południowego wybrzeża. Warto obejrzeć go zarówno od strony morza, płynąc rejsowym stateczkiem czy wycieczkowym wodolotem, jak i z lądu, wchodząc na jego szczyt.
Aj-Todor składa się z trzech skalistych, niedostępnych z morza odnóg. Pomiędzy nimi znajduje się niewielka zatoczka strzeżona przez skałę Parus, stanowiąca doskonałą przystań dla turystycznych statków. Na odnodze leżącej najbliżej Ałupki stoi obecnie latarnia morska – jej światło widoczne jest z odległości 27 mil morskich. Zbudowana została w 1835 r. z rozkazu komandora Floty Czarnomorskiej, wiceadmirała M. Łazariewa. Znajdujący się na niej napis „37 sążni” mówi o jej wysokości nad poziomem morza. W latarni można obejrzeć zbiór dzwonów. Obok latarni zachował się do naszych czasów rzadki pomnik przyrody – 1000-letnie drzewo terpentynowe, zwane również dziką pistacją.
W czasach starożytnych znajdowały się w tym miejscu umocnienia Taurów: piwnice i podziemia, a od strony drogi istniał masywny mur obronny, zbudowany z bloków kamienia o wadze dochodzącej do 16 ton. Resztki tego muru można oglądać do dziś. Na miejscu umocnień tauryjskich, w latach 70. I w. n.e., Rzymianie wybudowali z rozkazu cesarza Wespazjana twierdzę Charaks (co w języku greckim oznacza „fort”). Rzymianie przebywali w twierdzy trzykrotnie: w końcu I w. stacjonował tu garnizon marynarzy z Rawenny, w II w. – żołnierze Legionu Italskiego, a od końca wieku II do 1 poł. III w. rzymski garnizon fortu stanowili żołnierze II Legionu Klaudiusza. O tych okresach wojennej okupacji Charaksu świadczą stemple na cegłach i dachówkach.
Pierwszy krótki opis ruin twierdzy pojawił się w 1837 r., a pierwsze prace archeologiczne prowadzone były przez hrabiego Szuwałowa w roku 1849. Największe wykopaliska miały miejsce w latach 1931, 1932 i 1935 i były prowadzone pod kierownictwem rosyjskiego archeologa W. Bławackiego. Odsłonięto wtedy resztki kamiennych i ceglanych domów oraz ozdobiony mozaiką wodociąg z glinianych rur. Na terenie twierdzy i poza jej murami, koło przydrożnego posterunku, odkryto świątynię z ołtarzami i marmurowymi płytami poświęconymi Jupiterowi, Dianie, Hekate i innym bogom rzymskim, trackiemu bohaterowi-jeźdźcowi i perskiemu bogu słońca Mitrze. W 1961 r., w czasie robót ziemnych na terenie należącym do sanatorium Dniepr, wykopano nienaruszoną marmurową płytę z początku III w. z wyobrażeniem trackiego bohatera, dosiadającego dzikiego konia. Znaleziono też bardzo duży zbiór monet pochodzących z okresu od połowy I do połowy III w.
Część znalezionych przedmiotów, jak np. pomnik z najwcześniejszymi z terenu twierdzy napisami łacińskimi (imionami dwóch rzymskich legionistów: Klaudiusza Rusa i Aureliusza Maksymiusza) eksponowana jest w Jałtańskim Muzeum Krajoznawczym, natomiast marmurowe posągi mówcy i bogini Diany znajdują się w Muzeum Narodowym im. Puszkina w Moskwie.
W Charaksie mieszkali nie tylko żołnierze. Znaleziono tutaj również sierpy, żarna i inne narzędzia świadczące o tym, że mieszkańcy zajmowali się uprawą ziemi, myślistwem i rybołówstwem. Zamieszkiwali tutaj również rzemieślnicy: kowale, złotnicy i garncarze. Gdy Rzymianie opuścili wybrzeże Krymu, życie na wzgórzu nie ustało. Twierdzę Charaks przez długi czas zamieszkiwała ludność miejscowa, o czym świadczy powstały w pierwszej połowie IV w. cmentarz za narożnym murem. We wczesnym średniowieczu w centralnej części płaskowyżu wybudowano klasztor bizantyjski św. Teodora Tirona i wówczas ta część cypla nazywała się Monastyr-Burun lub Wzgórze Monastyrskie. Jeszcze niedawno można było zobaczyć tutaj fundamenty ośmiokątnej budowli.
Dziś znakiem rozpoznawczym przylądka jest JASKÓŁCZE GNIAZDO (Ласточкино гнездо [łástoczkino gniezdó]). Najpierw znajdowała się tu willa zbudowana na życzenie moskiewskiej milionerki Rachmanowej. W 1911 r. teren odkupił baron Steingel, niemiecki przemysłowiec naftowy, po czym na miejscu zburzonej willi rozkazał zbudować w 1912 r. budowlę przypominająca średniowieczny minizamek rycerski. Autorem projektu był architekt A.W. Szerwud, syn znanego architekta W.O. Szerwuda, autora gmachu Muzeum Historycznego na Placu Czerwonym w Moskwie. Po dwóch latach od postawienia pałacyku jego właścicielem został moskiewski kupiec, który otworzył tu restaurację. Po rewolucji mieściło się w pałacu schronisko turystyczne, a następnie biblioteka.
Miniaturowy zamek przetrzymał silne, ponad 6-stopniowe trzęsienie ziemi w 1927 r. – stracił jedynie spiczaste zakończenia wieżyczek. Oberwała się natomiast część skały znajdująca się pod dolnym tarasem i przez wiele lat miejsce to było z tego powodu niedostępne dla zwiedzających. Dzięki postępowi w nauce kilka lat temu możliwe było umocnienie naruszonej skały i dziś dostęp do pałacyku jest możliwy dla turystów, niemniej jednak do środka nie wejdziemy, bo znowu jest tu restauracja – nie dosyć, że droga, to jeszcze z turystami, bezustannie zaglądającymi przez okna do talerza. Za 2 UAH można jedynie obejść zameczek dookoła, dlatego warto rozważyć oglądanie go tylko z morza, podczas wycieczki statkiem. U podnóża cypla znajduje się sanatorium Dniepr. W skład kompleksu wypoczynkowego wchodzi pałacyk w stylu alpejskim, należący kiedyś do jednego z wielkich książąt. Godny uwagi jest jednak przede wszystkim Park Charakski.
Park Charakski jest pomnikiem sztuki ogrodowo-parkowej. Powstał on w 2 poł. XIX w. i zajmuje 17,5 ha. Znajduje się w jednym z najcieplejszych miejsc na wybrzeżu Krymu. W parku rośnie ponad 200 gatunków drzew i krzewów, a wśród nich: bukszpan, cyprys, laur szlachetny, formy ozdobne cisa zwyczajnego. Osobliwością parku jest oryginalna starożytna altana, sprowadzona z Aten na życzenie żony wielkiego księcia.
_ Źródło: Bezdroża _
